Çoxumuz dil öyrənməyə eyni cür başlamışıq: dəftərə söz siyahısı yazırıq, bir-iki axşam oturub əzbərləyirik, bir həftə sonra isə siyahının böyük hissəsi yaddan çıxır. Adətən bunu pis yaddaşa bağlayırıq. Əslində yaddaş sadəcə öz işini görür: lazım olmayan görünən məlumatı atır.
Məsələ yaddaşa “bu lazımdır” siqnalını necə göndərməkdədir. Bunun ən yaxşı öyrənilmiş yolu aralıqlı təkrardır.
Unutma əyrisi
1880-ci illərdə alman psixoloqu Hermann Ebbinghaus maraqlı bir təcrübə edib. O, mənasız hecalardan ibarət siyahılar əzbərləyib və müxtəlif vaxtlardan sonra onların nə qədərini xatırladığını ölçüb. Nəticə sonradan “unutma əyrisi” adlanıb.
Əyrinin mahiyyəti sadədir. Ən çox itki öyrəndikdən dərhal sonra, ilk saatlarda və ilk gündə baş verir. Sonra unutma yavaşlayır. Yəni bir sözü axşam öyrənib heç təkrarlamırsansa, onun taleyi elə növbəti gün həll olunur.
Hər təkrar əyrini düzəldir
Burada ən vacib məqam gəlir. Unutmağa başladığın bir şeyi yenidən xatırlayanda, onun növbəti dəfə unudulması daha yavaş olur. Ona görə təkrarları eyni aralıqla yox, getdikcə uzanan aralıqlarla etmək olar.
Məsələn, belə bir cədvəl:
| Təkrar | Nə vaxt |
|---|---|
| 1-ci | öyrəndikdən 1 gün sonra |
| 2-ci | 3 gün sonra |
| 3-cü | 7 gün sonra |
| 4-cü | 16 gün sonra |
| 5-ci | 35 gün sonra |
Cəmi beş təkrar, hər biri bir neçə saniyəlik iş. Nəticədə cümlə təxminən iki ay ərzində beş dəfə yaddaşdan çıxarılır. Rəqəmlərin özü o qədər də vacib deyil. Müxtəlif proqramlar fərqli aralıqlar işlədir. Vacib olan aralıqların getdikcə böyüməsidir.
Təkrar yenidən oxumaq demək deyil
Burada çoxları səhv edir. Siyahını yenidən gözdən keçirmək təkrar kimi görünür, amma yaddaş üçün az iş görür. Təsirli olan özünü yoxlamaqdır: cavaba baxmadan xatırlamağa çalışmaq.
Bu fərq 2006-cı ildə psixoloqlar Henry Roediger və Jeffrey Karpicke-nin məşhur təcrübəsində yaxşı görünür. Tələbələrin bir qrupu mətni təkrar-təkrar oxuyub, digər qrupu isə oxuduqdan sonra yadda qalanları yazmağa çalışıb. Beş dəqiqə sonra keçirilən testdə təkrar oxuyanlar bir az daha yaxşı nəticə göstəriblər. Bir həftə sonra isə mənzərə tərsinə çevrilib: özünü yoxlayanlar xeyli çox xatırlayıblar.
Dil öyrənəndə bunun mənası belədir: ingiliscə cümləni oxumaq əvəzinə, azərbaycanca tərcüməyə baxıb ingiliscəsini özün de, sonra yoxla. Çətin gəlir, çünki effekt məhz bu çətinlikdən yaranır.
Kağızla da olur: Leitner qutusu
Bu sistemi tətbiqsiz də qurmaq olar. 1970-ci illərdə alman jurnalist Sebastian Leitner kartlarla işləyən sadə bir üsul təklif edib.
- Beş zərf və ya qutu götür və onları 1-dən 5-ə qədər nömrələ.
- Hər kartın bir üzünə azərbaycanca, digər üzünə ingiliscə cümlə yaz. Yeni kartlar 1-ci qutuya gedir.
- Kartı düz xatırlasan, növbəti qutuya keçir. Səhv etsən, harada olmasından asılı olmayaraq 1-ci qutuya qayıdır.
- 1-ci qutunu hər gün, 2-cini iki gündən bir, 3-cünü həftədə bir dəfə və s. yoxla.
Nəticədə çətin kartlar tez-tez, asan kartlar nadir hallarda qarşına çıxır. Vaxtın məhz lazım olan yerə sərf olunur.
Söz yox, cümlə təkrarla
Kartlara tək söz yazmaq cazibədardır, amma “delay: gecikmə” kartı danışanda az kömək edir. Sözü hansı fellə işlətmək, hansı ön söz lazımdır, cümlədə harada durur, bunların heç biri kartda yoxdur. “Our flight is delayed by two hours” cümləsi isə bütün bunları özündə daşıyır və birbaşa danışıqda işlənə bilər.
Praktik qaydalar
- Hər gün qısa. Həftədə bir dəfə iki saat oturmaqdansa, gündə 10-15 dəqiqə daha çox fayda verir.
- Əvvəl təkrar, sonra yeni. Vaxtı çatmış köhnə cümlələri yoxlamadan yenisinə keçmə.
- Əvvəl xatırla, sonra bax. Cavaba tez baxmaq cəhdin faydasını azaldır. Bir neçə saniyə çalış.
- Unutdunsa, qorxma. Cümlənin başa qayıtması cəza deyil, sistemin işləməsidir.
- Ucadan de. Yazılı xatırlamaq yaxşıdır, səslə demək danışığa daha yaxındır.
- Bir neçə gün buraxmısansa, hamısını bir oturuma sıxma. Əvvəl təkrarları bitir, yeni cümlələri bir-iki gün az götür.
Aralıqlı təkrarın ən çətin tərəfi hesablamadır: hansı cümlənin vaxtı bu gün çatır, hansı səhv edildi və geri qayıtmalıdır. Kağızla bunu izləmək mümkündür, amma yorucudur. Tətbiqlər bu hissəni öz üzərinə götürür və sənə yalnız xatırlamaq qalır.