Azərbaycanda rus dili çoxumuza yad deyil. Televizordan, küçədən, ailədən eşidirik və bir çox sözü başa düşürük. Amma danışmaq lazım olanda cümlə qurulmur, sonluqlar qarışır, söz yerində olsa da vurğu səhv düşür. Bu yazı həm tam sıfırdan başlayanlar, həm də “başa düşürəm, amma danışa bilmirəm” deyənlər üçündür.
Kiril əlifbası: bir həftəlik iş
Rus əlifbasında 33 hərf var və onların bir hissəsi tanış görünür. Əsas çətinlik latın hərflərinə bənzəyib başqa cür oxunan hərflərdir: В “v”, Н “n”, Р “r”, С “s”, У “u”, Х “x” kimi oxunur. Azərbaycan dili uzun illər kiril əlifbası ilə yazıldığı üçün evdə böyüklərdən kömək istəmək də olar.
| Hərf və nümunə | Necə oxunur |
|---|---|
| Ы: мы (biz) | bizim “ı”: mı |
| Ж: жена (arvad) | “j”: jena |
| Ш: школа (məktəb) | “ş”: şkola |
| Щ: борщ | yumşaq, uzun “şş” |
| Ц: улица (küçə) | “ts”: ulitsa |
| Ч: час (saat) | “ç”: ças |
| Я, Ю, Ё: я (mən), юг (cənub), ёлка (küknar) | “ya”, “yu”, “yo” |
| Ь: мать (ana) | səs vermir, əvvəlki samiti yumşaldır |
Bir müjdə də var: rus dilindəki “ы” səsi Azərbaycan dilindəki “ı” səsinə çox yaxındır. Başqa millətlərin çətinlik çəkdiyi bu səsi biz demək olar ki, hazır bilirik.
Vurğu: rus dilinin gizli çətinliyi
Rus dilində vurğunun sabit yeri yoxdur və o, yazıda göstərilmir. Üstəlik, vurğusuz “о” hərfi “a”-ya yaxın oxunur. “Молоко” (süd) yazılır, amma “malako” kimi deyilir. Vurğu bəzən sözün mənasını da dəyişir:
| Rusca | Azərbaycanca |
|---|---|
| за́мок | qala |
| замо́к | qıfıl |
| Ско́лько э́то сто́ит? | Bu neçəyədir? |
Ona görə sözləri yazıdan əzbərləmək kifayət deyil. Hər sözü və cümləni əvvəlcə dinlə, vurğunu eşit, sonra eyni cür təkrarla. Qeyd dəftərində vurğulu hərfin üstündə kiçik işarə qoymaq da faydalıdır.
Hallar: məntiq tanışdır, sonluqlar başqa
Rus dilində də Azərbaycan dilində olduğu kimi altı hal var. Yəni “harada?”, “haraya?”, “haradan?” suallarının məntiqi bizə tanışdır, sadəcə sonluqlar başqadır:
| Rusca | Azərbaycanca |
|---|---|
| Я в школе. | Mən məktəbdəyəm. |
| Я иду в школу. | Mən məktəbə gedirəm. |
| Я иду из школы. | Mən məktəbdən gəlirəm. |
Hal cədvəllərini başlanğıcda əzbərləməyə çalışma. “В магазине”, “в магазин”, “из магазина” kimi hazır birləşmələri cümlənin içində öyrən, sonluqlar zamanla qulağına yatacaq.
Cins və keçmiş zaman
Azərbaycan dilində qrammatik cins yoxdur, rus dilində isə üç cins var. Çox vaxt sonluqdan tanınır: -а, -я ilə bitən sözlər adətən qadın cinsidir (мама, неделя), samitlə bitənlər kişi cinsi (стол), -о, -е ilə bitənlər isə orta cinsdir (окно, море).
Keçmiş zamanda fel danışanın cinsinə görə dəyişir. Bunu ilk gündən yadda saxla:
SəhvВчера я пошёл в магазин. (danışan qadındır)
DüzВчера я пошла в магазин. (Dünən mağazaya getdim.)
Fellərin növü
Rus fellərinin çoxu cüt olur: “читать” və “прочитать” (oxumaq). Birincisi prosesi və təkrarlanan işi göstərir: “Я читаю каждый день” (hər gün oxuyuram). İkincisi nəticəni göstərir: “Я прочитал книгу” (kitabı oxudum, bitirdim). Felləri elə əvvəldən cüt öyrən: делать və сделать, писать və написать.
İlk ay üçün plan
1-ci həftə. Əlifba və ən lazımlı 20 ifadə. 2-ci həftə. Rəqəmlər, saat, “у меня есть” (məndə var) quruluşu. 3-cü həftə. Mağaza, nəqliyyat, yol soruşmaq və hazır hal birləşmələri. 4-cü həftə. Keçmiş zaman və gününü sadə cümlələrlə danışmaq.
| Rusca | Azərbaycanca |
|---|---|
| Здравствуйте! Меня зовут Айсель. | Salam! Mənim adım Ayseldir. |
| Очень приятно. | Çox şadam. |
| Я не понимаю. | Başa düşmürəm. |
| Повторите, пожалуйста. | Zəhmət olmasa, təkrar edin. |
| Где здесь метро? | Metro haradadır? |
| Можно мне чаю? | Mənə çay olar? |
| Спасибо, до свидания! | Sağ olun, görüşənədək! |
Hər gün 20-30 dəqiqə ayır: bir az dinlə, yeni cümlələri yaz və ucadan de, sonra əvvəlki günlərin cümlələrini təkrarla. Danışmaqda çətinlik çəkirsənsə, “başa düşürəm, amma danışa bilmirəm” yazımızdakı məsləhətlər rus dili üçün də keçərlidir.
FluentED-də rus dili
FluentED-də rus dili kursu A1-dən B2-yə qədər 74 mövzu və 2300-dən çox cümlədən ibarətdir. Hər cümləni əvvəlcə dinləyirsən, sonra yazırsan, ucadan deyirsən və sonda yaddaşdan təkrarlayırsan. Tələffüzünü və yazdığını süni intellekt yoxlayır, səhvin səbəbini azərbaycanca izah edir. A1 səviyyəsində cümlələrin söz-söz izahı və qayda kartları var. Kitablar bölməsində orijinal dildə klassik əsərlər və hekayələr, Video bölməsində isə rusca altyazılı videolar var.
Sonda
Rus dilini “eşidib başa düşmək” ilə “danışmaq” arasındakı fərq məşqdir. Bu gün əlifbanı təkrarla, beş ifadə seç və onları ucadan de. Vurğuya və cinsə ilk gündən fikir versən, bir neçə həftəyə ilk sadə söhbətlərin alınacaq.