Almaniyada oxumaq, işləmək və ya sadəcə yeni dil öyrənmək istəyənlərin çoxu eyni sualla başlayır: alman dili çətindirmi? Açığını desək, bəzi tərəfləri çətindir. Amma bir yaxşı xəbər də var: alman dilində sözlərin çoxu yazıldığı kimi oxunur, ö və ü səsləri isə Azərbaycan dilində olduğu kimidir. Yəni azərbaycanlı üçün başlanğıc düşündüyündən rahatdır.
Bu yazıda ilk ayda nəyə fikir verməli olduğunu ardıcıllıqla yazmışıq: oxunuş, artikllar, söz sırası, hallar və gündəlik məşq.
Oxunuş: qaydanı bir dəfə öyrənirsən
İngilis dilindən fərqli olaraq, alman dilində hərf birləşmələri demək olar ki, həmişə eyni cür oxunur. Bu cədvəldəki birləşmələri bir həftəyə öyrənmək olar:
| Yazılış və nümunə | Necə oxunur |
|---|---|
| ei: mein, Zeit | “ay”: mayn, tsayt |
| ie: Liebe, viel | uzun “i”: libe, fil |
| eu, äu: heute, Häuser | “oy”: hoyte, hoyzer |
| sch: Schule | “ş”: şule |
| st, sp sözün əvvəlində: Straße, Sport | “şt”, “şp”: ştrase, şport |
| z: Zeit, zehn | “ts”: tsayt, tsen |
| w: Wasser | “v”: vasser |
| v: Vater | çox vaxt “f”: fater |
| ch a, o, u-dan sonra: Buch | bizim “x”: bux |
| ß: Straße | “ss” |
Bir neçə səs isə əlavə diqqət istəyir. “ich” sözündəki “ch” nə “x”, nə də “ş” deyil: dilin ortasını damağa yaxınlaşdırıb yumşaq səs çıxarırsan. Alman “r” səsi isə çox vaxt boğazda deyilir və bizim “ğ” səsinə bir az bənzəyir. Bu səsləri yazıdan yox, qulaqdan öyrən: hər yeni sözü əvvəlcə dinlə, sonra ucadan təkrarla.
Der, die, das: artikli isimlə birlikdə öyrən
Alman dilində hər ismin cinsi var: kişi (der), qadın (die) və orta (das). Çətinlik ondadır ki, cinsi məntiqlə tapmaq çox vaxt mümkün olmur. “Das Mädchen” (qız) orta cinsdir, “der Tisch” (masa) kişi cinsi.
Ona görə ən doğru yol sadədir: ismi heç vaxt artiklsiz öyrənmə. “Tisch” yox, “der Tisch” əzbərlə. Bir neçə qayda da işini yüngülləşdirir:
- -ung, -heit, -keit, -schaft, -ion ilə bitən sözlər qadın cinsidir: die Zeitung, die Freiheit.
- -chen və -lein ilə bitən sözlər orta cinsdir: das Brötchen, das Mädchen.
- Həftənin günləri, aylar və fəsillər kişi cinsidir: der Montag, der Mai, der Winter.
Qeyd dəftərində artiklləri rənglə yazmaq da kömək edir: məsələn, der göy, die qırmızı, das yaşıl. Bir müddət sonra rəng gözünün qabağına özü gəlir.
Söz sırası: fel ikinci yerdə dayanır
Azərbaycan dilində fel adətən cümlənin sonunda gəlir. Alman dilində isə adi cümlədə dəyişən fel həmişə ikinci yerdədir. Cümlə zaman sözü ilə başlayanda bu qayda yaddan çıxır və tipik səhv yaranır:
SəhvHeute ich gehe ins Kino.
DüzHeute gehe ich ins Kino. (Bu gün kinoya gedirəm.)
Maraqlısı budur ki, “weil” (çünki), “dass” (ki) kimi bağlayıcılardan sonra fel sona keçir: “…, weil ich müde bin” (çünki yorğunam). Bu hissə bizim dilə daha yaxındır və azərbaycanlılar onu tez mənimsəyir.
Hallar: məntiq tanışdır
Alman dilində dörd hal var. Azərbaycan dilində altı hal olduğu üçün halın nə olduğunu izah etməyə ehtiyac qalmır. Fərq ondadır ki, alman dilində hal ismin sonluğunda yox, çox vaxt artiklda görünür: der Mann, den Mann, dem Mann.
| Almanca | Azərbaycanca |
|---|---|
| Der Mann ist hier. | Kişi buradadır. |
| Ich sehe den Mann. | Kişini görürəm. |
| Ich gebe dem Mann das Buch. | Kitabı kişiyə verirəm. |
Başlanğıcda bütün cədvəli əzbərləməyə çalışma. A1 səviyyəsində adlıq və təsirlik hal kifayətdir, qalanları cümlələrin içində yavaş-yavaş özü gəlir.
İlk ay üçün plan
1-ci həftə. Oxunuş qaydaları və ən lazımlı 20 ifadə. 2-ci həftə. Rəqəmlər, saat, həftənin günləri, “sein” (olmaq) və “haben” (malik olmaq) felləri. 3-cü həftə. Mağaza, kafe, yol soruşmaq. 4-cü həftə. Gününü sadə cümlələrlə danışmaq və keçmiş zamanın ilk formaları: “Ich habe gearbeitet” (işlədim).
Birinci həftədən başlamaq üçün bu ifadələr kifayətdir:
| Almanca | Azərbaycanca |
|---|---|
| Hallo! Ich heiße Aysel. | Salam! Mənim adım Ayseldir. |
| Freut mich. | Tanış olmağıma şadam. |
| Ich verstehe nicht. | Başa düşmürəm. |
| Können Sie das bitte wiederholen? | Zəhmət olmasa, təkrar edə bilərsiniz? |
| Wie viel kostet das? | Bu neçəyədir? |
| Ich hätte gern einen Kaffee. | Bir qəhvə istərdim. |
| Wo ist der Bahnhof? | Vağzal haradadır? |
| Entschuldigung! | Bağışlayın! |
Bir şeyə də fikir ver: tanımadığın adama və rəsmi yerlərdə “Sie” (siz), dostuna isə “du” (sən) deyirsən. Fellərin forması da buna görə dəyişir, ona görə ifadələri hər iki formada öyrənmək faydalıdır.
Gündəlik məşq necə olmalıdır
Gündə 20-30 dəqiqə uzun müddətdə həftədə bir dəfə üç saatdan daha çox nəticə verir. Vaxtını belə bölə bilərsən:
- 5 dəqiqə dinləmə: qısa dialoq və ya cümlələr.
- 10 dəqiqə yeni cümlələr: əvvəl dinlə, sonra yaz, ən sonda ucadan de.
- 5-10 dəqiqə dünənki və keçən həftəki cümlələrin təkrarı.
Həftədə bir-iki dəfə almanca altyazılı qısa video da izlə. Başlanğıc üçün DW-nin “Nicos Weg” seriyası və “Easy German” kanalı yaxşı seçimdir. Filmlərlə necə məşq etmək barədə bu yazıda ətraflı danışmışıq, oradakı üsullar alman dili üçün də işləyir. Öyrəndiklərini unutmamaq üçün aralıqlı təkrar barədə yazımıza da bax.
FluentED-də alman dili
FluentED-də alman dili kursu A1-dən B2-yə qədər 74 mövzu və 2300-dən çox cümlədən ibarətdir. Hər cümləni dinləyir, yazır, ucadan deyir və sonda yaddaşdan təkrarlayırsan. Tələffüzünü və yazdığını süni intellekt yoxlayır və səhvini azərbaycanca izah edir. A1 səviyyəsində cümlələrin söz-söz izahı və qayda kartları var. Kitablar bölməsində almanca hekayələr və klassik əsərlər, Video bölməsində isə almanca altyazılı videolar səni gözləyir.
Əsas odur ki, başlayasan
Alman dilini bir ayda öyrənmək olmur, amma bir ayda oxunuşu, ilk 100-150 sözü və gündəlik ifadələri rahat mənimsəmək olar. Bu gün ilk beş ifadəni seç, onları dinlə, ucadan de və sabah yenidən yoxla. Artikllara da ilk gündən fikir versən, sonra ən çətin hissə arxada qalacaq.