“İngilis dilində 12 zaman var” cümləsi çoxlarını qorxudur. Amma bu zamanların hamısı eyni dərəcədə lazım deyil. Gündəlik danışığın böyük hissəsi üç-dörd zamanla qurulur, qalanları isə yavaş-yavaş, ehtiyac yarandıqca öyrənilir. Aşağıda hər birini sadə dillə və nümunələrlə izah edirik.
Zamanlar necə qurulur?
İngilis dilində zaman iki şeydən asılıdır: hərəkətin nə vaxt olduğu (indi, keçmişdə, gələcəkdə) və onun necə təqdim olunduğu. Üç vaxt dörd növlə birləşəndə 12 zaman alınır:
- Simple: sadə fakt, vərdiş, adi hərəkət.
- Continuous: müəyyən anda davam edən hərəkət.
- Perfect: müəyyən ana qədər tamamlanmış və nəticəsi olan hərəkət.
- Perfect Continuous: müəyyən ana qədər bir müddət davam edən hərəkət.
Ən vacib zamanlar
1. Present Simple: vərdişlər və faktlar
Mütəmadi etdiyin işlər və ümumi həqiqətlər üçündür. Üçüncü şəxsdə (he, she, it) felə -s əlavə olunur.
| I drink coffee every morning. | Hər səhər qəhvə içirəm. |
| She works in a hospital. | O, xəstəxanada işləyir. |
| Do you speak English? | İngiliscə danışırsan? |
2. Present Continuous: indi baş verənlər
Danışdığın anda davam edən iş və ya bu günlərdə müvəqqəti olan vəziyyət. Quruluşu: am/is/are + felin -ing forması.
| I’m cooking dinner now. | İndi şam yeməyi hazırlayıram. |
| They are staying at a hotel this week. | Bu həftə oteldə qalırlar. |
3. Past Simple: keçmişdə bitmiş iş
Keçmişdə müəyyən vaxtda olub bitmiş hərəkət. Düzgün fellərə -ed əlavə olunur (worked, visited), düzgün olmayanları isə ayrıca öyrənmək lazımdır (go, went; see, saw).
| I visited my aunt yesterday. | Dünən xalama baş çəkdim. |
| We went to Sheki last summer. | Keçən yay Şəkiyə getdik. |
| Did you see the match? | Oyuna baxdın? |
4. Future Simple və “going to”: gələcək
“Will” çox vaxt danışdığın anda verdiyin qərarı, vədi və ya ehtimalı bildirir. “Be going to” isə əvvəlcədən düşünülmüş plandır.
| I’ll call you later. | Sonra sənə zəng edərəm. |
| I think it will rain. | Məncə, yağış yağacaq. |
| We’re going to buy a car. | Maşın almaq fikrindəyik. |
5. Present Perfect: nəticəsi indi olan iş
Azərbaycanlılar üçün ən çətin zaman budur, çünki dilimizdə onun tam qarşılığı yoxdur. Present Perfect keçmişdə olmuş, amma nəticəsi və ya əhəmiyyəti indi də hiss olunan hərəkəti bildirir. Hərəkətin dəqiq vaxtı deyilmir. Quruluşu: have/has + felin üçüncü forması.
| I have lost my keys. | Açarlarımı itirmişəm. (indi açarım yoxdur) |
| Have you ever been to London? | Heç Londonda olmusan? |
| She has just left. | O, indicə çıxıb. |
Əsas qayda: cümlədə “yesterday”, “last year”, “in 2020” kimi dəqiq vaxt varsa, Present Perfect yox, Past Simple işlənir.
SəhvI have seen him yesterday.
DüzI saw him yesterday.
6. Past Continuous: keçmişdə davam edən proses
Keçmişdə müəyyən anda davam edən iş. Çox vaxt başqa bir hadisə ilə birlikdə işlənir: biri davam edirdi, o biri birdən baş verdi.
| I was watching TV when you called. | Sən zəng edəndə televizora baxırdım. |
| It was raining all morning. | Bütün səhər yağış yağırdı. |
Daha az işlənən zamanlar
Qalan zamanlar da lazımdır, amma onlarla adətən B1-B2 səviyyəsində tanış olursan. Başlanğıcda onları tanımaq kifayətdir.
| Zaman və nümunə | Tərcümə və mənası |
|---|---|
| Past Perfect: The film had started when we arrived. | Biz çatanda film artıq başlamışdı. (keçmişdəki başqa hadisədən əvvəl) |
| Present Perfect Continuous: I have been waiting for an hour. | Bir saatdır gözləyirəm. (indiyə qədər davam edir) |
| Past Perfect Continuous: She had been working there for years. | O, illər idi ki, orada işləyirdi. (keçmişdəki bir ana qədər davam edib) |
| Future Continuous: This time tomorrow I’ll be flying to Istanbul. | Sabah bu vaxt İstanbula uçacağam. (gələcəkdə müəyyən anda davam edəcək) |
| Future Perfect: I’ll have finished the report by Friday. | Cüməyə qədər hesabatı artıq bitirmiş olacağam. |
| Future Perfect Continuous: By June, I’ll have been living here for ten years. | İyunda burada yaşadığım on il tamam olacaq. |
Azərbaycanlıların zamanlarda ən çox etdiyi səhvlər
“-mışam” həmişə Present Perfect deyil
“Mən Bakıda doğulmuşam” cümləsini çoxları Present Perfect ilə deyir. Halbuki doğulmaq keçmişdə bitmiş, vaxtı bəlli hadisədir.
SəhvI have been born in Baku.
DüzI was born in Baku.
Hal bildirən fellərin -ing ilə işlənməsi
Know, like, want, need, believe kimi fellər adətən Continuous formada işlənmir.
SəhvI am knowing the answer.
DüzI know the answer.
“For” və “since” ilə indiki zaman
“Üç ildir burada yaşayıram” cümləsində azərbaycanca indiki zaman var, ingiliscədə isə Present Perfect və ya Present Perfect Continuous lazımdır.
SəhvI live here for three years.
DüzI have lived here for three years.
Bu və digər tipik səhvləri azərbaycanlıların ingiliscədə ən çox etdiyi 10 səhv yazısında topladıq.
Zamanları necə asan öyrənmək olar?
Cədvəl əzbərləmək əvəzinə hər zamanı öz həyatından 5-10 cümlə ilə öyrən. “Dünən nə etdim?” (Past Simple), “indi nə edirəm?” (Present Continuous), “həyatımda nələri etmişəm?” (Present Perfect). Cümlələri ucadan de, sonra azərbaycanca tərcüməyə baxıb ingiliscəsini yaddaşdan qur. Bir neçə həftədən sonra düzgün zaman özü ağlına gələcək və qaydanı xatırlamağa ehtiyac qalmayacaq.