Tanış vəziyyətdir. Ofisiant ingiliscə soruşur, sualı tam başa düşürsən, cavab da başında hazırdır. Amma ağzını açanda ortaya “yes, one, coffee” çıxır. Sonra otelə qayıdıb eyni cümləni rahatca qurursan, amma artıq gecdir.
Bu, tənbəllikdən və ya dil qabiliyyətinin olmamasından gəlmir. Səbəb daha sadədir. Anlamaq və danışmaq beyin üçün fərqli bacarıqlardır, məktəbdə isə bizə əsasən birincisini öyrədiblər.
Tanımaq və xatırlamaq eyni şey deyil
“I’d rather stay at home” cümləsini oxuyanda onu tanıyırsan. Sözlər qarşındadır, beyin sadəcə onları tanış bir mənaya bağlayır. Bu iş asandır və tez olur.
Danışanda isə cümlə qarşında yoxdur. Onu heç nədən, bir-iki saniyə içində, özün qurmalısan. Bu, tanımaqdan qat-qat çətin işdir. Test sualında dörd variantın içindən düzgününü seçmək ilə boş vərəqə cavabı özün yazmaq arasındakı fərq kimi.
Ona görə passiv biliyin aktiv biliyindən həmişə çox olur. Oxuyub başa düşdüyün sözlərin yalnız bir hissəsini danışıqda işlədə bilirsən. Bu normaldır. Problem o vaxt yaranır ki, illərlə yalnız passiv tərəfi məşq edirsən.
Məktəb qayda öyrədir, söhbət hazır cümlə istəyir
Çoxumuz ingiliscəni qayda cədvəlləri və söz siyahıları ilə keçmişik. Present Perfect necə qurulur, düzgün olmayan fellər hansılardır. Bunlar lazımdır, amma söhbət vaxtı heç kim qaydadan cümlə yığmağa çatdırmır.
Ana dilində danışanlar da belə etmir. Onlar hazır ifadələrlə danışırlar: “It depends”, “Do you mind if I…”, “I was wondering if…”. Bu parçalar yaddaşda bütöv saxlanılır və bütöv çıxır. Dilçilikdə buna leksik bloklar (chunks) deyilir. Nə qədər çox belə blok bilirsənsə, danışıq o qədər rahat axır, çünki hər dəfə sıfırdan qurmursan.
Başda tərcümə səni yavaşladır
Bir çoxumuz danışmazdan əvvəl cümləni azərbaycanca qururuq, sonra ingiliscəyə çeviririk. Problem ondadır ki, iki dildə söz sırası fərqlidir.
| Azərbaycanca | İngiliscə |
|---|---|
| Mən sabah sənə zəng edəcəyəm. | I will call you tomorrow. |
| Hava limanına hansı avtobus gedir? | Which bus goes to the airport? |
Azərbaycanca fel sonda gəlir, ingiliscə isə əvvəldə. Başda tərcümə edəndə beyin hər cümləni yenidən düzür və bu, fasilələrə, “eee” səslərinə, yarımçıq cümlələrə səbəb olur. Çıxış yolu cümləni sözbəsöz yox, bütöv halda və konkret vəziyyətə bağlı öyrənməkdir. Hava limanında avtobus soruşmaq lazımdırsa, “Which bus goes to the airport?” cümləsi başında hazır olmalıdır.
Səhv etmək qorxusu
Bir səbəb də psixolojidir. Məktəbdə səhv qırmızı qələmlə qeyd olunurdu, ona görə çoxumuz düzgün cümlə hazır olmayınca susmağı seçirik. Halbuki qarşı tərəf üçün “Yesterday I go to the airport” cümləsi tamamilə anlaşılandır. Səhvlə danışmaq susmaqdan həmişə yaxşıdır. Səhvləri isə sonra, sakit vaxtda düzəltmək olar.
Nə etməli
Aşağıdakı vərdişlər xüsusi istedad tələb etmir. Sadəcə passiv öyrənməni aktivə çevirir.
1. Söz yox, cümlə öyrən
“Delay: gecikmə” əzbərləmək əvəzinə “Our flight is delayed by two hours” cümləsini öyrən. Sözü onsuz da cümlənin içində öyrənəcəksən, üstəlik qrammatika da yanında gələcək.
2. Ucadan de
Səssiz oxumaq ağzı məşq etdirmir. Hər yeni cümləni ən azı üç dəfə ucadan de. Əvvəl yavaş, sonra normal sürətlə. Evdə tək olanda bu qəribə gəlmir, bir həftə sonra isə dilin cümləyə öyrəşdiyini hiss edirsən.
3. Azərbaycancadan ingiliscəyə özünü yoxla
Ən vacib addım budur və çoxları onu buraxır. İngiliscə cümləni bağla, yalnız azərbaycancaya bax və cümləni özün de. Sonra yoxla. Bu, danışığın özünün kiçik modelidir: məna var, forma yoxdur, onu yaddaşdan çıxarmalısan. Hər belə cəhd cümləni aktiv yaddaşa bir addım yaxınlaşdırır.
4. Özünü yaz və dinlə
Telefonun diktofonu bəs edir. Cümləni de, yaz, sonra orijinalla müqayisə et. İlk dəfə öz səsini dinləmək xoş olmur, amma tələffüzdəki fərqi başqa heç bir üsulla bu qədər aydın eşitməyəcəksən.
5. Az, amma hər gün
Həftədə bir dəfə iki saat oturmaq əvəzinə hər gün 10-15 dəqiqə məşq et. Yaddaş aralıqlarla verilən təkrarı daha yaxşı saxlayır. Dünən öyrəndiyin beş cümləni bu gün yenidən yaddaşdan de, sonra yenilərinə keç.
Bir həftəlik sınaq
Özün üçün həqiqətən lazım olan bir mövzu seç: iş yazışması, səyahət, həkim, kafe. Hər gün həmin mövzudan beş cümlə götür.
- Səhər cümlələri dinlə və hər birini üç dəfə ucadan de.
- Axşam yalnız azərbaycanca tərcüməyə baxıb ingiliscəsini yaddaşdan de.
- Növbəti gün əvvəlcə dünənki beş cümləni yoxla, sonra yenilərini götür.
Həftənin sonunda 35 cümlən olacaq. Bu, səlis danışmaq üçün hələ azdır. Amma çox güman ki, ilk dəfə bir cümlənin düşünmədən, öz-özünə ağzından çıxdığını hiss edəcəksən. Danışıq məhz belə, cümlə-cümlə yığılır.